Teliaripen

I istòria le rromenqi andar i România si istòria institucionalizime rasismosqi p-e rroma savo śirdinǎ jekhe dopaś miaça robijaqi thaj geli angle le samudaripnaça andar i vràma le Holokaustosqi – solduj ovindoj rasìsmo avrićhudimasqo (ekskluziaqo), palal lende avindoj i polìtika le asimilaciaqi zoraça-kerdi andar o socialìsto regìmo – adava si o rasìsmo dominaciaqo, thaj i eksplòzia le vorto thaj bi-vorto rasismosqi palal o 1990 – reslindoj pes palpale, and-e aba astardi, ta na sasti demokraciate, k-o avrićhudimasqo rasìsmo.

I robìja le rromenqi, kaj inkerdǎ maj but desar dopaś mìǎ berśenqi thaj sas anavǎrdi le abolicionisturěndar “sociàlo lèpra”, na numaj ke thodǎ le rromen avri andar i societèta, ta vi inkaldǎ len andar i kondìcia le manuśukane isimatenqi, von ovindoj dikhle sar phirutne butja.

So avilo maj dur sas śeliberśa ètniko stigmatizaciaqe.

O khetanikano godisaripen rimosardo pe ko so dikhel e rromen biandja o negatìvo stereotìpo, thaj o khetanikano rromano godisaripen, uśtǎvdo jekhe negatìvo pesqe-dikhimastar kaj avel andar o negatìvo stereotìpo vazdino le averendar, andrunǎrdja thaj zorardǎ o negatìvo stereotìpo. O bikamipen, butivar vòrta le rromendar, lenqe isimasqo andar i rromane etnìa, si akanai i nevi fòrma Robijaqi le rromenqi: i spirituàlo Robìja.

Gelindoj p-o drom adale stereotìpo godisarimasqe-sistemosqo, i pozìcia thaj e dominànto polìtika le societetaqi p-e rroma phirdǎ maśkar e avrićhudimasqo rasìsmo, savo tradia k-o Genocìdo, thaj o rasìsmo dominaciaqo, sikavdo perdal asimilàcia.

O rodǎripen jekhe dòsta-bare rigaqo le rumunikane folklorosqi, special e xarane lavenqo, e divanurěnqo thaj e paramisěnqo, sikavel jekh rasìsto godisaripen p-e rroma, on ovindoj dikhle sar e reprezentànturǎ le nasulimasqe.

E rroma nanaj nijokhar sikavde vòrta sar si von, ta maj sigo si dikhle pala’ sar mangel pes te oven kaśte arakhel pes motivàcia le politikenqe thaj le phiravimatenqe okolaverenqe pe kodo so dikhel len. O procèso le heteroidentifikaciaqo le rromenqi musaj te del anglal e khetanikane aʒukerimasqe, savo si negatìvo, thaj adalaqe orso tikno drom karing o pozitìvo si dikhlo sar jekh ekscèpcia le regulator. Athe daśti sikavel pes o but-prinʒardo mìto le amalesqo andar o xurdipe, prototìpo le laćhimasqo, ekscèpcia katar i norma le khanile “ciganosqi”, lipardo butivar odolendar kaj astaren penqo mothovipe le stereotipoça “Me ni sem rasìsto, ta adala rroma…”, thaj ʒal angle le stereotipoça “sas man jekh amal / jekh perutno rrom and-o ternipe, jekh manuś but laćho, te ovenas sarre rroma sar leste, so miśto sas!”. Azbandino sarre regulendar le rasismosqe, ande savende o pesqo-bidośaripen avant la lettre, o liparipen jekhe pozitìvo varekanutne nakhlimasqo thaj o generalizipen le negatìvo kaliteturenqo k-o nivèlo le gruposqo, adava ćhand mothovimasqo phenel pal-o xurdipe sar jekh sumnakuni periòda, le absolutone toleranciaqi, vaxt kaj daśtilas pes te ovel vi o laćho “cigàno”, savo siguro si jekh ekscèpcia katar i nòrma le khanilimasqi savesqo reprezentanto si.

O avrićhudimasqo rasìsmo areslo e maj uće niveloste le Holokaustoça andar i periòda le dujtone lumǎqe marimasqi – e rromenqo Deportimos and-i Transnistria rodindoj lenqo samudaripen. I România inkerel o rekòrdo and-i Europa pe kodo so dikhel o gin le rromenqo mudarde: o Rumunikano Komitèto vaś e Maripnasqe Mudarimata prinʒardǎ oficial o gin 38.000 mule rromenqo, andar savende 6.714 si xurde.

O dominaciaqo rasìsmo, kerdo perdal i andruni kolonizàcia, areslo e maj uće niveloste, pe kodo so dikhel e rromen, le politikaça le ètniko asimilaciaqi andar o vaxt le socialìsto regimosqo, e rroma biovindoj prinʒarde sar themutni minoritèta thaj ovindoj thode telal jekhe zorale procesoste rumunizaciaqo. And-e kondìciě adale politikaqe kulturàlo kolonizaciaqi, bazime p-o kritèrio le ginesqo thaj le bikovlikane autàrhiko “prototiposqo”, o butederipen inkerel sarre zoraqe-labne thaj e institùciě le reprezentisarimasqe, thaj o rromano kulturàlo modèlo, thodo telal e stigmatizànto negatìvo stereotipurǎ, si dikhlo sar deviànto thaj rekomendil pes, atòska, i akulturàcia.

I bari tràuma avel andar kodo ke, vi kana o rromano ʒeno akceptil o bikamipen pesqe sistemosqo valorěnqo thaj normenqe thaj zumavel te khosel pesqi identitèta thaj te resel sode daśtil pes de “rumuno”, o ćhudipen le etnicitetaqo nanaj lesqe dikhli sar jekh ćaćutni inklùzia, vo’ ovindoj vi maj dur dikhlo sar o “cigàno”. Sar jekh fajlikano paradòkso le dominaciaqe rasismosqo, o ćhinipen le khetanikane isimastar thaj o nakhlipen k-o edukacionàlo kanòno le butederimasqo na del baro vast k-i “sociàlo integràcia” le rromesqi, ov aćhindoj jekh avrićhudino.

O rromano ʒeno, aba “siklo” te ovel dikhlo sar ʒeno kaj ʒivel ande jekhe marginàlo thaj deviànto lumǎte, sar ʒeno jekhe “parazitàro” sociàlo gruposqo, jekhe “infrakcionàlo minoritetaqo”, “siklo” le miliciaqe-avimatença thaj le najenqe-liipnaça sa lesqe familiaqo, le avrićhudimatença thaj le peravimaça le kherenqo, save butivar aba si ande jekhe absolùto ćororimaste, mek ke na resel biazbandino stigmatizaciatar, ov dikhel pesqo avindipe sarkaj naśti te ovel aver desar negatìvo, reslipen jekhe implakàbilo destinosqo, jekhe ćirlatune armanjaqo vaj le “anglalutne-bezexesqo” ke si rom.

Palal o 1990, le rromen, deśkaj, àke, palal śeliberśende phare uśtavimasqe, sas prinʒarde sar themutni minoritèta le rumunikane themestar, nanaj len ćaćipnaça e kulturàlo hakaja kaj thavden adale statusostar vòrta p-o fòndo le stigamtizaciaqo ke si adale eniatar thaj le angle-gelimasqo le rasismosqo and-i societèta thaj k-o nivèlo le pùbliko raimatenqo, e palutne alosarindoj butivar te den rigate le rromen katar o labǎripen vi le themutnikane hakajenqo, thaj vi le ètniko hakajenqo. Deśkaj si prinʒarde sar themutni minoritèta, e rroma si vi maj dur vìktime le sociàlo avrićhudimasqe e buteder droma, bilile samate sar themutni minoritèta thaj lile and-o dikhipen numaj sar dukhavdo vaj bibaxtalo sociàlo grùpo.

Ʒal angle thaj si sa maj bari i rasiàlo agrèsia pe rroma and-e śkòle. Pal-e UNICEF-osqe dàtura (“I violènca and-i śkòla”, Editùra ALPHA MDN, Bucucrești, 2006), i România si p-o angluno than and-i Europa pe so dikhel o gin le siklǒvnenqo berśimaça maśkar 11 thaj 15 berśa kaj keren agrèsia p-e aver kolègurǎ. Ʒi k-o dopaś andar e xurde andar i România – 46% - sas varekana dukhavde adale agresiatar, 53% andar lende ovindoj ćhaja thaj 47% ćhave. Pala’ sar sikavel o rodǎripen le organizaciaqo Brakhen le xurden „Bully-ing-ul în rândul copiilor. Studiu sociologic la nivel național” / “I agrèsia and-o krùgo le xurdenqo. Sociològiko rodǎripe k-o themutno nivèlo” / (București, 2016), e maj vulneràbilo si e rromane xurde. Butivar, o śkolutno trujalipen agresil e rromane xurdes, kadava ovindoj prasavdo le kolegurěndar le alaveça cigan, thaj butivar vòrta atùnći resel te ʒanel ke si cigan, thaj ke cigan si vareso nasul. Khonik na phendǎ lesqe khere ke te oves rrom nanaj jekh problèma thaj ke na-j aver numaj kodo ke san ʒeno jekhe themutne minoritetaqo jekhe kulturaça, jekhe istoriaça thaj jekhe ćhibaça aver desar le gaʒenqere. Khonik na phenel lesqe k-i śkòla adaja buti. Atòska, so aćhol e xurdesqe si te marel pes korkoro le rasiàlo agresiaça andar i śkòla, savo astarel katar i hironìa, nakhel k-e bilaćhe phenimata, k-o vazdipe le mosqo thaj aver ćhandende mujale agresiaqo thaj daśti resel ʒi k-i fìziko agrèsia.

Si sikavde pànda but kàzurǎ rromane xurdenqe ande segregime śkolende vaj klasende, kaj vi i kalitèta le edukacionàlo aktosqi, thaj vi si e siklimasqe kondìciě si telal o maj tikno stàndardo. Tikne ekscepciěnça, e śkòle andar e rromane pere si ande jekhe but bilaćhe statusoste. E siklǎrne si bikalifikime. E siklimasqe materiàlurǎ nanaj sar mangel pes thaj e siklǎrne nanaj interesime le rromane xurdendar. Kana phenas pal-i segregàcia, na las and-o dikhipen o siklipen and-e rromane ćhibate, phenas pal-e śkolende vaj e klasende segregime pal-o etnikano kritèrio, ta bi kaj adaja buti te lel and-o dikhipen o siklǒvipen and-e rromane ćhibate.

E rromane xurde kaj ʒan k-i śkòla, malaven pe’ vi le diskriminatorutne tratamentoça kerdo le siklǎrnendar, thaj vi le mujale abuzurěnça, thaj na cïrra drom vi le fìziko ćalavimaça le gaʒikane siklǒvnenqe, abùzurǎ kaj nanaj aćhavde le profesorěndar vaj le śkolaqe personalostar. E rromane xurde si anavǎrde “cigànurja” thaj si dośarde lenqe kolegurěndar ke si melale, ke si ćora thaj ke si len ʒuva vaj nasvalimata. Pojekhvar, adava tratamènto avel khetanes le fìziko abuzurěnça kerde le profesorěndar avere etnienqe, inklusiv marimata vaś tiknorre uśtavimata le śkolutne disciplinaqe, sar si, te phenas, o vakeripen and-i vràma le kursosqi.

O rasìsmo le rumunikane themesqo si i darrin le etnicizaciaqi le ćororimasqi. Jekh andar e thavdimata le rasismosqe si odova ke, p-o ekonomikano dikhipen, i rromani komunitèta si i maj bibaxtali andar i România. O baro ćororipen thaj o tikno nivèlo le putarde-dromesqo p-o butǎqo pazàri keren le rromane familiěn umblavde le sociàlo protekciatar, ta adaja nanaj lenqe dòsta jekhe laćhe trajosqe.